Петок е, неделата била исцрпувачка и конечно имаш слободно попладне. Седнуваш на троседот. После пет минути веќе мислиш на плакарот што треба да се среди, на работата што може да се заврши однапред, на теретаната. И попладнето што толку ти требаше повторно се полни со обврски, речиси без да забележиш.

Живееме во општество што ја наградува продуктивноста и полната агенда ја чита како доблест. Но што ако желбата да се искористи секоја минута веќе не е избор? Што ако зад привидната вредност се крие начин да се избегне она што навистина нè мачи? Тоа прашање го отвора Исабел Ернандес, раководителка на Катедрата за психологија на Европскиот универзитет во Андалузија.

Прво, за да не се претера: активниот живот сам по себе не е проблем. Има луѓе што уживаат да редат обврски, да вежбаат, да бидат во десет проекти одеднаш. Проблемот почнува кога наместо уживање се јавува чувство дека не смеат да застанат. „Разликата не е толку во тоа колку работи човекот прави, туку во тоа како се однесува кон активноста што ја прави“, објаснува Ернандес.

Кога одморот предизвикува вина

Ако одморот носи вина или анксиозност, или постојано чувствуваш потреба нешто да правиш, активноста можеби има друга функција: да ги држи настрана емоциите со кои тешко се соочуваме. Умот се држи зафатен за да не мисли и да не чувствува. Проблемот е што зафатеноста не значи дека го решаваме она што нè вознемирува – само го одложуваме.

Постои и термин за тоа: вина за слободното време, непријатност што ја чувствуваат некои луѓе кога посветуваат време на нешто што не го сметаат за корисно. Се јавува дури и кога сите обврски се завршени, како внатрешен глас што потсетува дека може да се прави нешто покорисно. „Всушност можеме да научиме да ја поврзуваме зафатеноста со тоа дека постапуваме исправно, а одморот со непродуктивност“, вели психологката. А кога темпото ќе се спушти, излегуваат грижите што дотогаш успешно ги држевме под тепих.

Кога вредноста се мери во резултати

Најопасно станува кога почнуваме сопствената вредност да ја мериме според она што сме го произвеле. Тогаш еден непродуктивен ден, една грешка или потребата од одмор се доживуваат како пораз. „Ако треба да постигнувам работи за да чувствувам дека вредам, секоја грешка, секој одмор или секоја фаза од животот со помала продуктивност може да се доживее како лична закана“, предупредува Ернандес.

Таа прави јасна разлика меѓу здравата амбиција и токсичната продуктивност. Здравата амбиција е поврзана со мотивација, лично растење и љубопитност. Токсичната се јавува кога произведувањето престанува да биде избор и станува компулсивна потреба за да се чувствуваш вреден – па и кога целите ќе се постигнат, задоволството трае кратко и веднаш доаѓа потребата за уште. Според неа, истражувањата ја поврзуваат самодовербата изградена врз успехот со поголема исцрпеност и со синдромот на професионално согорување. Социјалните мрежи тука додаваат свое: тие „функционираат како постојани излози на успешноста“, каде што се гледаат достигнувањата и идеализираните рутини, но не и цената – согорувањето, анксиозноста, раздразливоста. Некои луѓе, вели таа, дури ја губат способноста да препознаат што сакаат да прават освен да работат.

Одморот не се заработува

Психолошкото закрепнување бара токму моменти во кои умот се исклучува од обврските, а поголемата способност за исклучување е поврзана со помал замор, подобар сон и поголема благосостојба. Совет за оние што се препознаваат: почнете постепено. Не треба од полна агенда да се скокне на цело празно попладне. Доволно е да се резервираат мали прозорци без продуктивна цел и да се истрпи непријатноста што ќе се појави, без веднаш да се бара нова задача. „Одморот не е изгубено време ниту нешто што треба да го заслужиме откако ќе произведеме. Тоа е основна потреба за закрепнување што ја имаат сите луѓе.“ Ако вината или анксиозноста се толку силни што го одредуваат секојдневието, Ернандес препорачува тоа да се работи со терапевт.

Во култура во која „не седи со скрстени раце“ се слуша уште од детството, ова звучи речиси субверзивно. Но можеби токму таму е заплетот: не во тоа колку правиме, туку во тоа од што бегаме додека го правиме. Одморот не треба да стане уште една обврска што мора да се исполни.