Осмиот октомври. Ден по нападот на Хамас, кога светот сè уште броеше жртви и не знаеше што следува, израелски претставници се јавиле на своите српски колеги со едно барање: муниција. Србија издала извозни лиценци за четири дена. Товарите заминале за воената база Неватим кај Бершеба.

Тоа е почетокот на приказна која во меѓувреме прерасна во нешто далеку поголемо од итна испорака. И тоа е приказна за која на Балканот се зборува многу помалку отколку што заслужува.

Бројките растат побрзо од кое било политичко објаснување

До средината на 2024 година Србија извезла муниција за Израел вредна 16,3 милиони евра. За споредба – во целата 2023 година до октомври, вкупниот српски извоз на оружје во Израел бил 540.000 евра. Тоа е скок од околу тридесет пати.

Но тоа беше само разгревање. Во 2025 година српскиот извоз на оружје кон Израел скокна за 140 отсто и достигна 114 милиони евра, со 38 евидентирани карго летови со муниција само во таа една година. А потоа дојде договорот кој ја менува природата на односот: аранжман со израелската компанија Elbit Systems вреден 1,6 милијарди долари, на пет години.

Тој договор не е купување готово оружје. Тој опфаќа производство на извидувачки и борбени дронови во Србија, развој на дронови-камикази, прецизни артилериски ракети со долг дострел и системи за електронско војување. Србија претходно веќе купила ракетни системи PULS и извидувачки дронови Hermes 900 од истата компанија. Во текот на 2026 година Белград и Ерусалим потпишаа и договор за размена на разузнавачки и одбранбени податоци.

Земјата која сите ги балансира

Србија во исто време има историски блиски врски со Русија, се приближува кон Кина за противвоздушна одбрана и дронови, води преговори со ЕУ, и сега гради воено-индустриска оска со Израел. Специјалната известувачка на ОН Франческа Албанезе во март ги критикуваше српските власти за таа соработка. Во февруари 2024 година Бенјамин Нетанјаху јавно му се заблагодари на Александар Вучиќ за „непоколеблива поддршка” и го нарече „вистински пријател на Израел”.

Од српска гледна точка логиката е студена и разбирлива: не сакаш да зависиш од еден голем играч. Русија традиционално дава оружје, Кина влезе неодамна, а Израел и Франција служат за да се разреди таа зависност. Србија ја користи и својата географска положба – копнениот коридор помеѓу југоисточна Европа и континентот, што ја прави интересна за секој кој гледа кон трговските рути, вклучително и коридорот Индија – Блиски Исток – Европа.

А другите во регионот гледаат

И тука приказната престанува да биде само српска. Турција, со свои амбиции на Балканот, ги засилува одбранбените врски со Хрватска, Албанија и Косово – што во Белград се чита како причина за загриженост. Значи имаме регион во кој сите тивко се вооружуваат преку различни надворешни партнери, а никој од тоа не прави јавна тема.

Интересно е и колку далеку одат корените. Дедото на Теодор Херцл, Шимон Леб Херцл, живеел во Земун и бил близок со рабинот Јехуда Алкалај, еден од првите теоретичари на модерниот еврејски национализам – кој се инспирирал од српските востанија против Османлиите. Младиот Херцл најверојатно првпат чул за идејата за еврејско национално преродување точно преку тие семејни врски.

Денес, се разбира, не се работи за историја. Се работи за оружје, дронови, разузнавачка соработка и регионална безбедност. Прашањето кое останува неодговорено е кој на Балканот воопшто ја следи оваа математика – 114 милиони евра извоз, 1,6 милијарди договор, производство на дронови кај првиот сосед – и кој од тоа прави политика наместо статистика?