Свечен дочек, државна вечера, фотографии за историјата – а на крајот, голем договор нема. Средбата на Доналд Трамп и Си Ѓинпинг во Белата куќа заврши со продолжено трговско примирје, отворени разговори за нов економски аранжман и неколку директни судири околу темите што најмногу ги делат двете најголеми економии во светот. Сè друго е пакување.

Тајван: од „не поддржуваме“ до „се спротивставуваме“

Најдиректната порака дојде од Си. Според официјалното соопштение на кинеското Министерство за надворешни работи, тој му рекол на Трамп дека ставот на Пекинг за „националното обединување и територијалниот интегритет“ е јасен и дека Кина очекува САД да застанат против независноста на Тајван. „Се надеваме дека американската страна внимателно ќе постапува со тајванското прашање“, порачал кинескиот лидер.

Во дипломатијата токму ваквите нијанси вредат најмногу. Вашингтон традиционално вели дека не ја поддржува независноста на Тајван. Пекинг сега бара повеќе – САД отворено да се спротивстават на неа. Потврда дека Трамп ја прифатил промената засега нема, а Белата куќа веднаш по разговорот не објави свој детален запис од средбата. Кога едната страна објавува, а другата молчи, чија верзија на средбата ќе остане запишана?

Над сето тоа виси пакетот американско оружје за Тајван, вреден околу 14 милијарди долари. По претходната средба со Си во Пекинг во мај, Трамп го задржа конечното одобрување, нарекувајќи го тоа прашање „многу добар преговарачки адут“. Со други зборови, одбраната на еден остров стана жетон на маса на која островот не седи. На Балканот добро знаеме какво е чувството кога големите сили преговараат за нечија територија, а оние што живеат таму заклучоците ги дознаваат последни.

Иран: Пекинг не го купи американскиот рецепт

Втората голема тема беше Иран. Кинеската страна потврди дека двајцата лидери разговарале за Блискиот Исток, а Си ги повикал САД и Иран да се вратат на преговори и да го обноват договорот што би отворил пат кон запирање на судирот. Пекинг, според кинескиот лидер, го поддржува враќањето на Вашингтон и Техеран кон рамката од Исламабад и поширок договор што би ги опфатил иранската нуклеарна програма и другите отворени прашања.

За Трамп ова е чувствителна точка, бидејќи неговата администрација со месеци се обидува Кина да го искористи своето огромно економско влијание врз Техеран. Кина е најголемиот трговски партнер на Иран, а војната и затворањето на Хормузскиот теснец директно ги погодија енергетските пазари и кинеските интереси во Персискиот Залив. Но Пекинг досега одбиваше едноставно да го прифати американскиот пристап на притисок. Наместо поддршка за изолација на Техеран, Си донесе поинаков предлог – назад на преговарачката маса. Улогата што Вашингтон ја напишал за Кина, Кина очигледно не сака да ја игра.

Вештачката интелигенција: „остави ја каде што е“ наспроти „под човечка контрола“

Третата тема беше вештачката интелигенција. Трамп уште пред средбата најави дека она што го нарекува „суперинтелигенција“ ќе биде голема тема, но се залагаше развојот да не се оптоварува со нови ограничувања. „Сакам да ја оставам точно таму каде што е“, напиша Трамп, додавајќи дека како американска заштита го гледа Министерството за правда. Си дојде со поинаква порака: „Вештачката интелигенција мора да остане под човечка контрола.“ Пекинг ги гледа двете земји како конкуренти, но смета дека има простор за размена на информации за ризиците и за спречување злоупотреби.

Уште пред самитот, американски и кинески функционери разговарале за формален дијалог за безбедноста на вештачката интелигенција, вклучувајќи и канал за комуникација при сериозни инциденти поврзани со такви системи. Трамп пред средбата тврдеше дека Кина го дели неговиот став за ограничувањата – а Си потоа јавно зборуваше токму за управување со ризиците. Иронијата е тешко да се пропушти: американскиот претседател бара што помалку правила, а лидерот на Комунистичката партија на Кина зборува за човечка контрола. Кој од двајцата подобро разбира што се гради?

Трговската војна не заврши – рокот само се помести

На економскиот фронт има конкретен чекор, но не и конечен договор. САД и Кина го продолжија трговското примирје до 10 јануари 2027 година, со што добија уште два месеца за преговори за поширок договор. Американскиот министер за финансии Скот Бесент рече дека Кина ја исполнувала обврската да купи 25 милиони тони американска соја, но дека доцни со другите земјоделски набавки вредни околу 17 милијарди долари. Вашингтон е незадоволен и од темпото на кинеските испораки на ретки земјени елементи, клучни за американската технолошка и воена индустрија.

Според кинеското соопштение, Трамп на средбата рекол дека новиот круг економски преговори донел резултати и дека двете страни треба да продолжат за да постигнат „уште подобар договор“. Во превод: царините, кинеското купување американска стока, пристапот до ретките земјени елементи и американските ограничувања за извоз на најнапредната технологија кон Кина – сите најтешки прашања – остануваат на маса. Трговската војна не е завршена, само е ставена на пауза до јануари.

Украина на масата, детали нема

Од кинескиот извештај излезе уште една информација што во јавниот дел од средбата речиси и не се спомна: Трамп и Си разговарале и за Украина, за Корејскиот Полуостров и за други меѓународни кризи. Што точно е кажано за војната во Украина, ниту Пекинг ниту Белата куќа не објавија. Украина била на масата, но нема никаква основа да се тврди дека оттаму излегол каков било нов договор.

Во најширокиот стратешки дел од својот настап, Си повторно ја спомна т.н. Тукидидова замка – теоријата според која подемот на нова сила и нејзиниот судир на интереси со постојната доминантна сила можат да ги одведат двете држави во војна. Тој рече дека таков исход може да се избегне и повика на редовен дијалог меѓу двете армии и на подобри механизми за спречување кризи. Натпреварот меѓу Кина и САД, според него, треба да биде „трка во стигнување“, а не борба во која едниот мора да изгуби за другиот да победи. Балканот одамна научи дека кога големите сили почнуваат да зборуваат за војна меѓу себе, најтесно им е на оние што стојат меѓу нив.