На 4 мај 2026 година, во Пула, малолетник во униформа на Југословенската народна армија (ЈНА) положил венец во „Титовиот парк” по повод годишнината од смртта на Јосип Броз Тито. На главата носел капа со црвена петокрака. Полицијата на хрватскиот град започна постапка за нарушување на јавниот ред и мир. Малолетникот ќе биде пријавен пред надлежниот суд – според Член 5 од хрватскиот Закон за прекршоци на јавниот ред.

Образложението е јасно. Хрватската полиција тврди дека ЈНА е „војска која изврши агресија врз Република Хрватска”. Со носењето униформа и петокрака, малолетникот провоцирал и нарушил мир. Тоа е институционалниот став. Но реалноста е покомплексна: во Пула, како и во многу хрватски градови, постојат луѓе кои Тито го паметат поинаку. „Титовиот парк” сè уште се вика така, иако со децении е акцелерирано преименувањето на сè што мириса на југословенско.

Малолетникот, чие име не е објавено, не дојде сам. Неговото присуство, во униформа, со петокрака, е чин на симболична политичка изјава. Дали тоа е негово лично уверение или одраз на семејна историја – тоа не е дискусија која хрватскиот закон ја признава. За државата, ЈНА униформа е знак на агресор. За дел од граѓаните, тоа е знак на наследство.

За Балканот ова не е изолиран случај. Во Босна и Херцеговина, во Србија, дури и во Македонија, се води слична битка околу симболите од југословенската ера. Кој има право да ги носи? Кои се историски споменици, а кои политички провокации? И каде минува границата меѓу слободата на изразување и нарушување на јавниот ред? Хрватската мерка е една, но другите земји имаат свои – често помалку формализирани, но не помалку вкоренети.

Прашањето кое не се поставува често: зошто децата и младите сè уште посегнуваат по симболите од системот кој официјално е завршен пред повеќе од три децении? Можеби затоа што наследството не се менува со закон. Тоа се пренесува низ песни, низ семејни приказни, низ слики на ѕидовите во дедовите станови. Кога една држава го прогласува тоа наследство за неприфатливо, тоа не значи дека ќе исчезне. Само значи дека ќе мигрира во поприватни простори – до моментот кога некој повторно ќе одлучи јавно да го изрази.