Ратко Младиќ почина во Хаг, на 84 години, во притворската единица на Обединетите нации. Умре како осуден човек – доживотна казна за геноцид, за злосторства против човечноста и за кршење на законите и обичаите на војувањето. Тоа не е ничија интерпретација. Тоа е правосилна пресуда, потврдена во жалбена постапка во јуни 2021 година.

А сепак, само неколку часа по веста, регионот повторно се подели по истите линии по кои се дели триесет години. Едните пишуваат „почина генералот“. Другите пишуваат „почина осудениот за геноцид“. Истиот човек, две сосема различни реченици – и во разликата меѓу нив стои сè што Балканот не успеа да го затвори.

Осум илјади имиња, а не бројка

Како командант на Главниот штаб на Војската на Република Српска, Младиќ ги водеше силите што во јули 1995 година го зазедоа Сребреница. По падот на градот беа масовно погубени над 8.000 луѓе, главно Бошњаци, мажи и момчиња. Меѓународните судови тоа го квалификуваа како геноцид – не како обвинение, туку како утврден факт во пресуда.

Директорот на Меморијалниот центар во Сребреница, Емир Сулјагиќ, реагираше со реченица што нема потреба од дополнување. „Луѓето што ги испрати во смрт не добија шанса да остарат. Тоа е единствениот факт за неговата смрт што за мене има значење“, изјави тој.

Ниту едно погребување не ја брише пресудата

Младиќ беше уапсен во Србија на 26 мај 2011 година, по шеснаесет години во бегство. Пет дена подоцна беше префрлен во Хаг. Во 2017 година доби доживотна казна во прв степен, во 2021 година жалбениот совет ја потврди. Од доживотната казна одлежа нешто повеќе од петнаесет години.

Последните месеци ги помина во тешка здравствена состојба. Одбраната и семејството бараа предвремено пуштање од хуманитарни причини. Претседателката на Меѓународниот резидуален механизам, Грацијела Гати Сантана, го одби барањето – со образложение дека самото очекување на скора смрт не претставува автоматски основ за пуштање на слобода. Механизмот потоа потврди дека Младиќ починал додека бил хоспитализиран во Хаг и дека холандските власти ги започнале стандардните процедури предвидени со нивното законодавство.

Српското Министерство за правда веќе соопшти дека ќе го организира преносот на телото во Србија.

Реакцијата што кажува повеќе од веста

Она што следеше во делови од српскиот медиумски простор не беше некролог туку кампања. Главниот уредник на еден белградски таблоид во живо изјави дека вистинската вест не е дека Младиќ починал, туку дека бил „убиен во Хашкиот трибунал“, кој го нарече терористичка организација. Судот што ја изрече пресудата така, во еден потег, е прогласен за виновник за смртта на човекот што го осуди.

Зошто ова е важно за читател во Скопје? Затоа што реториката не застанува на границата. Регионот со години гледа како правосилни пресуди за воени злосторства се третираат како прашање на политичка припадност, а не како факт. Кога судот што ги утврдил злосторствата станува непријател, а осудениот станува жртва, тогаш ниту една пресуда во иднина нема тежина.

Што остана

Триесет и една година по Сребреница, останките на повеќе од 1.000 луѓе сè уште не се пронајдени. Во јули годинава во Поточари беа погребани уште десет новоидентификувани жртви. Тоа е единствениот дел од оваа приказна што не зависи од тоа како ќе биде испишана веста за смртта на еден човек – потрагата продолжува без оглед на насловите.

Младиќ умре во затвор, што значи дека судот го издржа она што историјата ретко го издржува – го отсуди докрај. Прашањето што останува не е за него. Прашањето е дали регионот некогаш ќе се согласи дека една правосилна пресуда е факт, а не мислење.