Во 2025 година во Македонија имало 94.847 неформално вработени лица. Тоа е раст од 11,5 отсто во однос на претходната година. Истовремено, официјалната статистика покажува дека невработеноста е намалена за 6,6 отсто, а бројот на вработени зголемен за 1,5 отсто.

Двата тренда одат заедно и токму тоа е проблемот. Невработеноста паѓа делумно затоа што луѓето наоѓаат работа – и делумно затоа што наоѓаат работа што никаде не е запишана.

Колку чини тоа

Анализата на „Трудбеник“, синдикалниот весник на Сојузот на синдикатите, пресметува два сценарија. Ако повеќе од 100.000 неформално вработени лица би биле пријавени на минимална плата, годишниот ефект би изнесувал околу 245 милиони евра. Ако основата е просечната плата, ефектот би достигнал околу 448 милиони евра годишно.

Од ССМ признаваат дека овие пресметки се илустративни и не се пари што автоматски би влегле во буџетот. Но редот на големина е тоа што е важно: станува збор за суми споредливи со цели буџетски линии, изгубени секоја година, тивко.

Институтот „Фајнанс Тинк“ во своето истражување утврди дека во 2020 година учеството на сивата економија изнесувало 23,2 проценти од БДП. Според поновите проценки, таа достигнува над 30 проценти. Владата во февруари најави мерки со цел неформалната економија да се намали од 28,9 отсто на 26 отсто од БДП до крајот на 2027 година – намалување од помалку од три процентни поени за две години.

Кој ја плаќа сметката

Најголем дел од неформално вработените работат во земјоделство, шумарство и рибарство, и во градежништвото. Тоа не се сектори каде се крие некој голем капитал – тоа се сектори каде се работи на терен, се плаќа во готово и никој не бара потврда.

Од ССМ посочуваат дека кога работниците не се пријавени или кога платите се прикажуваат пониски од реалните, државата останува без приходи од даноци и придонеси, а работниците губат право на социјална сигурност, пензиски стаж и здравствена заштита. Ефектот врз пензискиот систем е директен: на секој пензионер доаѓаат сè помалку работници што уплаќаат придонеси.

Има и трета жртва за која ретко се пишува – компаниите што работат по закон. Оние што ги пријавуваат сите вработени и редовно плаќаат даноци се во понеповолна положба од оние што не. Со тоа почитувањето на прописите станува дополнителен трошок за совесните, наместо стандард за сите.

Бројката што ја објаснува навиката

Околу 73 проценти од формално вработените примаат плата пониска од просечната, а речиси секој втор работник има месечен приход до 600 евра. Кога официјалната плата изгледа така, разликата меѓу пријавено и непријавено престанува да биде морална дилема и станува аритметика на преживување.

„Фајнанс Тинк“ ги наведува причините: низок даночен морал, недоверба во институциите, корупција и неефикасна администрација. Ниту една од тие четири не се решава со инспекциска контрола. Тие се решаваат со тоа граѓанинот да види каде одат неговите пари – што е потешко, побавно и нема да се случи до 2027 година.