Пресли Гербер, синот на супермоделот Синди Крафорд, почина на 20 септември, на 27 години, во центар за рехабилитација во Калифорнија. Полицијата го истражува случајот како можно предозирање и срцев застој, а конечните токсиколошки резултати сè уште се чекаат. Месеци пред тоа, тој јавно раскажал дека пробал ибогаин – експериментална психоделична супстанција – во борбата со зависноста.

Лесно е да се спојат две точки што не треба да се спојуваат. Психофармакологот Антон Гомез-Есколар, експерт за психоделици од фондацијата Inawe, е јасен: „Неговата смрт не може да се поврзе со ибогаинот. Тој третман го зеде пред неколку месеци.“ Но случајот отвори прашање што вреди да се постави без сензационализам: што всушност е ибогаинот и зошто воопшто се истражува?

Што е ибогаин

Ибогаинот е психоактивна супстанција од коренот на растението Tabernanthe iboga, кое расте во Централна Африка, особено во Габон. Научниот интерес расте поради неговиот можен ефект кај зависност од опиоиди, кокаин и алкохол. Не се пие како обичен лек секој ден: се дава во рамки на третман каде интензивното психоделично искуство оди заедно со психотерапија. Целта е пациентот поинаку да ја сфати својата зависност и тоа искуство да го искористи на следните сеанси. Во САД, каде што живееше Гербер, не е одобрен како медицински третман.

Она што го издвојува е што, според досегашните истражувања, може да делува и на психолошката зависност и на дел од физичките механизми – да ја ублажи апстиненцијалната криза и желбата за супстанцијата. Тоа е важно за луѓе што со години се обидуваат да престанат, минуваат низ третман по третман и повторно паѓаат. Но прелиминарните резултати не се доказ: потребни се пошироки студии за да се знае колку трае ефектот и кому навистина му помага.

Гомез-Есколар го поврзува ефектот со невропластичноста – способноста на мозокот да ги преуредува своите врски. Психоделиците изгледа ја поттикнуваат, па создаваат состојба во која длабоко вкоренети шеми на мислење и однесување полесно се менуваат. Искуството не ја заменува психотерапијата, туку ѝ создава поповолни услови. Според него, во овој пристап психоделикот „овозможува да се зафати коренот на нарушувањето и да се забрза закрепнувањето, за во иднина да не биде потребен лек“.

Ризикот што не смее да се прескокне

Ибогаинот обично се зема орално, во капсула, а искуството трае неколку часа и бара специјализиран медицински надзор. За разлика од другите психоделици, носи сериозен кардиоваскуларен ризик: може да го продолжи QT-интервалот, односно на срцето му треба подолго од нормалното електрично да се опорави по секој удар. Тоа може да го наруши ритамот и да предизвика опасни аритмии. Затоа пред третманот се проверува срцето, се прават крвни анализи и се бараат можни интеракции со други лекови, а за време на третманот срцевата активност постојано се следи.

Другите психоделици се подалеку. Австралија од 2023 година им дозволува на овластени психијатри да препишуваат псилоцибин за резистентна депресија и MDMA за посттрауматско стресно нарушување. Германија отвори можност за пристап до псилоцибин по основ на сочувство, а Канада, Швајцарија и Нов Зеланд имаат исклучоци. Во Шпанија болницата Сант Жоан де Реус, заедно со организацијата ICEERS, спроведе клиничка студија со 20 пациенти зависни од метадон. Псилоцибинот за тешка депресија веќе има позитивни резултати од две студии во трета фаза. Ибогаинот е многу подалеку назад.

Останува прашањето на кое науката сè уште нема одговор: кој ќе реагира, колку долго трае ефектот и како да се гарантира безбедноста. А за регионот – дали сме подготвени за тој разговор, или зборот „психоделик“ кај нас сè уште го затвора пред воопшто да почне?