Алиса Калемчевска, претставник на коалицијата „Менуваме” и активистка за права на лица со попреченост, постави едноставно но фундаментално барање: лицата со попреченост да имаат уставно загарантиран статус. Не како додаток на постоечки закон, не како резолуција, не како политичка изјава. Како уставна гаранција. Зошто? Затоа што на 3 мај 2026 година сѐ уште тоа не е случај.

„Нашите права не смеат да зависат од нечија добра волја”, вели Алиса. Реченица која на површина изгледа емотивна, но всушност е јуристичко-политичка точка. Македонскиот Устав има редица одредби – забрана на дискриминација, право на образование, право на здравство. Но специфичен член кој ги препознава лицата со попреченост како заштитена категорија нема. И тоа значи дека секое подобрение, секое право, секое решение зависи од актуелната власт, нејзиниот милост, и нејзините приоритети.

Балканот ја знае таа дилема. Кога една категорија на граѓани не е експлицитно вградена во Устав, нејзините права обично се во ред во периоди на нормална политика – и редовно се намалуваат во периоди на криза. Економска криза, војна, пандемија, политичка криза. Лицата со попреченост во Македонија тоа го искусиле повторливо. Парите за асистенти се намалуваат прв. Приоритетните листи за здравствени услуги се менуваат прв. Достапноста на јавен превоз – проблем кој никогаш не е решен.

Бараат уставно признавање заради едноставна причина. Уставот не може да се промени со ноќен правилник. Не може да се ревидира со одлука на еден министер. Бара парламентарна процедура, две третини мнозинство, и обично – општествена дебата. Тоа значи дека ако правата се вградени во Устав, секоја следна влада мора активно да ги поништи, што е политички тешко. Сега, кога правата се само во закони и правилници, секоја влада ги менува тивко.

За парламентарците кои овие денови формално ги примаат барањата на „Алиса”, прашањето е едноставно. Дали имаат намера да го отворат уставниот процес? Или ова барање ќе остане како многу други – формално примено, фигуративно архивирано. Секоја парламентарна сесија завршува со десетина такви случаи. Барања кои не се одбиени, но и не се прифатени. Само исчезнуваат во процедурата.

Алиса не е сама. Во Македонија има повеќе од 100.000 лица со некој вид попреченост. Со семејства, тие се близу 400.000 граѓани – голем број за земја од 1,8 милиони. Кога 22 проценти од популацијата зависи од одлуки за кои нема уставна гаранција, тоа не е само правен проблем. Тоа е демократски недостаток. И додека тоа не се промени, секоја прослава на „инклузивно општество” во Скопје останува парола, не реалност.