Книн, 5 август. Централната прослава на „Олуја” – акцијата по која од Хрватска исчезнаа над двесте илјади Срби – помина со два говора што вредат многу повеќе од самиот церемонијал. Едниот беше на претседателот Зоран Милановиќ, другиот на премиерот Андреј Пленковиќ. И двајцата зборуваа за мир. Никој од двајцата не спомна што точно се случи со луѓето што ги нема.

Милановиќ ја искористи бината за нешто што ретко ќе го слушнете од претседател на членка на НАТО: удри по самиот сојуз. Целта беше иницијативата секоја членка да одвојува по пет проценти од бруто домашниот производ за вооружување. Според него, зад таа бројка не стои безбедност, туку интерес – парите на хрватските граѓани, рече, ќе завршат во џебовите на сопствениците на германските, француските и американските производители на оружје.

Сојузникот што му продава на соседот

Потоа дојде делот што ја објаснува вистинската нервоза. Милановиќ ја спомна Србија и вооружувањето на српската армија, и оттаму ја свртеше критиката кон сопствените сојузници – меѓу нив и кон Франција, која не ја именуваше, а која на Србија ѝ продаде понапредни верзии на борбениот авион „Рафал” од оние што претходно ѝ ги продаде на Хрватска.

Прашањата што ги постави пред публиката во Книн беа директни: кога Србија се вооружува со помош на некои наши формални сојузници, дали тоа е фер игра? Колку нè чини тоа и колку уште ќе нè чини? Прашањата се легитимни. Само што одговорот е неудобен за Загреб – оружјето не е сојуз, оружјето е трговија, а трговецот му продава на секој што плаќа. Тоа не е откритие од 2026 година.

„Бунтот дојде од Белград”

Во истиот говор Милановиќ рече и дека Книн не бил срце на бунтот против хрватската држава, туку дека бунтот дошол од Белград. Додаде дека хрватската интерпретација на историјата е поштена, иако е субјективен како претседател и како Хрват, и дека не мора сите да ја гледаат историјата на ист начин.

Таа последна реченица звучи помирливо. Всушност е формула со која секоја страна на Балканот ги пакува своите неудобни поглавја: „ова е нашата перспектива”. Проблемот е што колоните што тргнаа од Крајина во август 1995 не се перспектива. Тие се податок.

Пленковиќ отиде подалеку

Ако говорот на Милановиќ беше свртен кон НАТО, говорот на премиерот беше свртен кон историјата – и таму отиде многу подалеку. Пленковиќ ја нарече „Олуја” не само легитимна ослободителна операција под водство на Фрањо Туѓман, туку и акција што го спасила Бихаќ од хуманитарна катастрофа, го променила односот на силите во Босна и Херцеговина и го отворила патот кон мирот и Дејтонскиот договор.

Потоа дојде формулацијата што ќе се памети: „круна на сите победи во Домовинската војна” и „брилијантна воена акција што го смени текот на хрватската историја”. Брилијантна. Зборот е избран внимателно и не е случаен – тој ја префрла целата операција од сферата на човечките последици во сферата на воената естетика. Кога една акција е брилијантна, никој не прашува кој останал зад неа.

Пленковиќ на крајот порача дека Хрватска не се натпреварува во вооружување и никому не се заканува, но и дека никого не се плаши, и дека никогаш повеќе нема да биде неподготвена ни незаштитена. Од Загреб до Белград и назад, оваа реченица се повторува со иста мелодија секој август – само микрофонот се менува.

Зошто ова нè засега

Македонија нема свој август од 1995 година, но го има истиот механизам. Секоја држава во регионот има датум што го слави како победа, а соседот го одбележува како загуба. Секоја има премиер што знае да каже „брилијантно” за нешто по кое некој друг ги брои гробовите. И секоја, кога ќе ја притисне, вели дека историјата е прашање на перспектива.

Триесет и една година подоцна, во Книн зборуваат за мир. За луѓето што ги нема, ниту еден од двата говора не најде време.