Четири и пол години откако Русија ја нападна Украина, Црното Море е една од најважните безбедносни граници на Европа. И, парадоксално, речиси празно од воени бродови. Причината не е ниту стратегија, ниту недостиг на волја. Причината е документ потпишан пред точно 90 години во швајцарскиот Монтре.

Шест држави излегуваат на Црното Море: Турција, Бугарија, Романија, Грузија, Украина и Русија. Првите три се членки на НАТО, останатите не се, а две од нив се во меѓусебна војна. Сепак, влезот во целото тоа море оди низ едно единствено грло – Дарданелите и Босфорот, во самото срце на Истанбул.

Седумстотини метри што одлучуваат

Босфорот на најтесното место е широк само 700 метри. За споредба, Хормузскиот теснец е широк околу 33 километри. Томас де Вал од Карнеги Европа тоа го формулира без заобиколување: „Тој што ги контролира турските мореузи, до одреден степен ја контролира трговијата во Црното Море и има огромна воена предност.”

Дарја Исаченко од германскиот Институт за меѓународни и безбедносни прашања додава дека силната воена позиција во Црното Море не е крајна цел на Русија, туку средство – за геополитички амбиции подалеку од регионот и за одржување на статусот на голема сила.

Што пишува во Конвенцијата

Во 1936 година претставници на десетина држави се собраа во Монтре и ѝ го вратија на Турција суверенитетот над мореузите, по децении меѓународен надзор воспоставен по поразот на Отоманската империја во Првата светска војна. Договорот важи и денес.

Во мирнодопски услови, мореузите се отворени за патнички и трговски сообраќај. Воените бродови на црноморските држави се движат релативно слободно, додека флотите од надвор имаат ограничувања по тонажа, големина и времетраење – најмногу 21 ден престој.

Во војна правилата се построги. Ако Турција остане неутрална, воените бродови на завојуваните страни не смеат да поминат. Токму тој член ја одреди судбината на регионот од февруари 2022 година.

Членот што ѝ помогна на Украина да преживее

Неколку дена по руската инвазија, Турција го активираше членот 19 и ги примени воените ограничувања. Од тој момент ниту Русија, ниту Украина не можеа слободно да го засилуваат својот флот во Црното Море. Единствениот исклучок беа бродовите чија матична база е таму – тие можеле да се вратат.

Де Вал за германски медиум изјави дека Конвенцијата од Монтре и раната турска политика биле апсолутно клучни за преживувањето на Украина. Околу 30 руски бродови останале надвор од Црното Море. Тоа е една од причините зошто Украина, без вистинска морнарица, успеа да ја задржи предноста на море – со дронови и импровизација, наспроти документ напишан кога дроновите не постоеле ни во научната фантастика.

Западните сојузници го почувствуваа истото ограничување од другата страна. Британија во 2024 година донираше два ловци на мини, кои не можеа да влезат во Црното Море бидејќи Турција ги класифицира како воени бродови. Пораката на Анкара кон сојузниците, во интерпретација на Де Вал, е кратка: оставете нè нас на Црното Море, ние ќе се справиме.

Зошто никој не сака да го отвори договорот

Де Вал Конвенцијата ја опишува како прилично архаична – таа сè уште се повикува на Друштвото на народите, кое не постои осум децении. „Но мислам дека никој не сака да ја допира”, додава тој, бидејќи тоа би отворило Пандорина кутија во која сè би морало повторно да се преговара со Русија.

За Турција, Монтре е меѓу темелните договори на републиката. Исаченко тоа го сведува на три збора: суверенитет, безбедност и статус. Кој ќе ја отвори Конвенцијата, ги отвора и трите.

Овој дел од приказната им е најблизок на читателите во регионот. Две балкански држави – Бугарија и Романија – се црноморски и членки на НАТО, а сепак нивното море го отвора и затвора Анкара, врз основа на текст постар од сите нивни денешни државни уредувања. Кога една држава ќе ја заземе географската позиција што ѝ дава влијание, тоа влијание не се преговара со векови.

Деведесет години Конвенцијата од Монтре преживеа војни, лидери и генерации. Останува ретка мултилатерална конструкција што сè уште ја почитуваат сите – вклучувајќи ја и Русија, на која не ѝ се допаѓа, но ја прифаќа. Тоа, во ова време, е речиси невообичаено достигнување.