Katër vjet e gjysmë pasi Rusia sulmoi Ukrainën, Deti i Zi është një nga kufijtë më të rëndësishëm të sigurisë së Evropës. Dhe, paradoksalisht, gati i zbrazët nga anijet luftarake. Arsyeja nuk është as strategji, as mungesë vullneti. Arsyeja është një dokument i nënshkruar pikërisht 90 vjet më parë në Montre të Zvicrës.

Gjashtë shtete dalin në Detin e Zi: Turqia, Bullgaria, Rumania, Gjeorgjia, Ukraina dhe Rusia. Tri të parat janë anëtare të NATO-s, të tjerat jo, ndërsa dy prej tyre janë në luftë mes vete. Megjithatë, hyrja në gjithë atë det shkon nëpër një grykë të vetme - Dardanelet dhe Bosforin, në vetë zemrën e Stambollit.

Shtatëqind metra që vendosin

Bosfori në vendin më të ngushtë është vetëm 700 metra i gjerë. Për krahasim, Ngushtica e Hormuzit është rreth 33 kilometra e gjerë. Tomas de Val nga Karnegi Evropa e formulon këtë pa e rrotulluar: „Ai që i kontrollon ngushticat turke, deri në një farë mase e kontrollon tregtinë në Detin e Zi dhe ka epërsi të jashtëzakonshme ushtarake.“

Darja Isaçenko nga Instituti gjerman për çështje ndërkombëtare dhe të sigurisë shton se pozita e fortë ushtarake në Detin e Zi nuk është qëllimi përfundimtar i Rusisë, por mjet - për ambicie gjeopolitike përtej rajonit dhe për ruajtjen e statusit të fuqisë së madhe.

Çfarë shkruan në Konventë

Në vitin 1936 përfaqësuesit e një dhjetëshe shtetesh u mblodhën në Montre dhe ia kthyen Turqisë sovranitetin mbi ngushticat, pas dekadash mbikëqyrjeje ndërkombëtare të vendosur pas humbjes së Perandorisë Osmane në Luftën e Parë Botërore. Marrëveshja vlen edhe sot.

Në kushte paqeje, ngushticat janë të hapura për trafik udhëtarësh dhe tregtar. Anijet luftarake të shteteve bregdetare të Detit të Zi lëvizin relativisht lirshëm, ndërsa flotat nga jashtë kanë kufizime sipas tonazhit, madhësisë dhe kohëzgjatjes - më së shumti 21 ditë qëndrim.

Në luftë rregullat janë më të rrepta. Nëse Turqia mbetet neutrale, anijet luftarake të palëve ndërluftuese nuk guxojnë të kalojnë. Pikërisht ai nen e përcaktoi fatin e rajonit nga shkurti i vitit 2022.

Neni që i ndihmoi Ukrainës të mbijetojë

Disa ditë pas invazionit rus, Turqia e aktivizoi nenin 19 dhe i zbatoi kufizimet e luftës. Nga ai moment as Rusia as Ukraina nuk mund ta forconin lirshëm flotën e vet në Detin e Zi. Përjashtimi i vetëm ishin anijet baza amë e të cilave është atje - ato mund të ktheheshin.

De Val për një medium gjerman deklaroi se Konventa e Montresë dhe politika e hershme turke ishin absolutisht kyçe për mbijetesën e Ukrainës. Rreth 30 anije ruse mbetën jashtë Detit të Zi. Kjo është një nga arsyet pse Ukraina, pa marinë të vërtetë, arriti ta mbajë epërsinë në det - me dronë dhe improvizim, përballë një dokumenti të shkruar kur dronët nuk ekzistonin as në letërsinë shkencore-fantastike.

Aleatët perëndimorë e ndien të njëjtin kufizim nga ana tjetër. Britania në vitin 2024 dhuroi dy gjuajtës minash, të cilët nuk mund të hynin në Detin e Zi sepse Turqia i klasifikon si anije luftarake. Mesazhi i Ankarasë ndaj aleatëve, në interpretimin e De Valit, është i shkurtër: lërna neve Detin e Zi, ne do t'ia dalim.

Pse askush nuk dëshiron ta hapë marrëveshjen

De Vali e përshkruan Konventën si mjaft arkaike - ajo ende i referohet Lidhjes së Kombeve, që nuk ekziston prej tetë dekadash. „Por mendoj se askush nuk dëshiron ta prekë“, shton ai, sepse kjo do të hapte një kuti Pandore ku gjithçka do të duhej rinegociuar me Rusinë.

Për Turqinë, Montreja është ndër marrëveshjet themelore të republikës. Isaçenko e përmbledh këtë në tri fjalë: sovranitet, siguri dhe status. Kush e hap Konventën, i hap të treja.

Kjo pjesë e historisë u është më e afërta lexuesve në rajon. Dy shtete ballkanike - Bullgaria dhe Rumania - janë bregdetare të Detit të Zi dhe anëtare të NATO-s, e megjithatë detin e tyre e hap dhe e mbyll Ankaraja, në bazë të një teksti më të vjetër se të gjitha rregullimet e tyre shtetërore të sotme. Kur një shtet e zë pozicionin gjeografik që i jep ndikim, ai ndikim nuk negociohet me shekuj.

Nëntëdhjetë vjet Konventa e Montresë mbijetoi luftëra, liderë dhe breza. Mbetet një konstruksion i rrallë shumëpalësh që ende e respektojnë të gjithë - duke përfshirë edhe Rusinë, së cilës nuk i pëlqen, por e pranon. Kjo, në këtë kohë, është arritje gati e pazakontë.