„Нула денари од Буџетот“ чинеше 5,5 милиони евра

Прославата за 35 години независност требаше да не ги чини граѓаните ништо од Буџетот. На крајот чинеше 5,5 милиони евра, со јавен повик од пет дена и една единствена понуда. Од 340 милиони денари, само 40 се приватни – остатокот го плати „Државна лотарија“. Хронологијата не бара толкување: Владата ја задолжи Лотаријата на 28 април, два дена подоцна излезе огласот, а се јави фирма на ќерката на сопственикот на „Авалон“. Исплатите не се гледаат на Отворени финансии – токму таму каде што премиерот ги упати граѓаните.

Претседателот на комисијата што ја оцени единствената понуда подоцна се појави како автор на аранжманите за концертот. Организаторот на месецот прослава низ 11 града е фирма со блокирана сметка, а на прашањето за јавните пари одговори со „Дали ти изгледам јас како идиот?“. Дејвид Гета, пак, беше најавен три дена откако повикот се затвори. „Мегафон“ бара ДКСК да ја провери целата постапка, а отворениот предмет таму засега се однесува само на едно име.

Лотаријата во септември беше и на суд, по друг повод. Обвинителството ја крена штетата од 8,2 на 9,7 милиони евра, но квалификацијата ја смени од проневера во злоупотреба, па можната казна е од една до пет години. Бајрами се предаде на Блаце по 19 месеци во бегство, на истиот премин како и Груби, а МВР не објасни каде се криел. Одбраната вели дека сè било по налог на Владата. Обвинителството и одбраната, всушност, покажуваат кон една маса.

Записникот наводно имаше цена

Сведокот на судењето вели дека директорот на Инспекторатот барал сто илјади евра за да поминат камионите со ѓубриво; во неговата кола се најдени 50.000 обележани, а одбраната вели дека парите ги барал некој друг. Во Скопје е приведена инспекторка од АХВ чиј позитивен записник наводно имал цена. За поткупот во Царинската управа и претресите во МВР институциите проговорија дури кога некој однадвор ги натера. А шалтерот во МВР што издава возачки дозволи шест години дописувал категории Ц и Д на луѓе што никогаш не полагале – и некои од нив возеле автобуси. Службеничката веќе еднаш беше отстранета во 2021 и вратена со судска пресуда во 2025. Едно пожарникарско место наводно чинело 1.500 евра.

Таму каде што мито немаше, имаше ревизија, и таа стигнуваше откако парите веќе беа потрошени. ДЗР во ЕСМ најде гасен мотор од 2,48 милиони евра што никогаш не профункционирал и адитив од 2,29 милиони со истечен рок; планот за набавки бил менуван 19 пати за една година, а шест фирми држат над 70 отсто од вредноста. Соларна централа од 337 мегавати добила општинско одобрение наместо владино. Пазарниот инспекторат има возило во отпад и само 5 од 14 места за безбедност на производите пополнети. А ЕВН ДЗР воопшто не може да го ревидира, бидејќи државата нема сопственички удел. Во истиот месец Владата ја укина автоматската најниска цена во јавните набавки. Отсега некој ќе го оценува квалитетот. По прославата, прашањето кој ќе биде тој некој веќе не е теоретско.

На Водно, безбедноста ја докажуваше името на месноста

ДУП-от за Барутана предвидува 29.000 квадрати градба таму каде што Генералниот план дозволува 6.500. Од 9.500 квадрати зеленило остануваат 268, на терен со висинска разлика од 80 метри, без студија за ерозија. Кога урбанистите од Општина Центар добија бланко изјави да потпишат дека е безбедно, никој не потпиша. На јавната расправа аргументот за стабилноста на теренот беше дека местото се вика Барутана. Над 1.500 граѓани потпишаа против, а планот беше изгласан без мислење за опасноста – на падина каде шумата била засадена токму за Скопје да не се поплавува. Најмногу кажува сопствениот документ на Општината, во кој пишува дека урбанизацијата на Водно активира свлечишта. Градоначалникот, пак, побара извинување за снимањето на расправата.

Неколку стотици метри повисоко, жичницата го покажа истиот модел, само со подоцнежен датум. Санацијата скокна од 20 на 45 милиони денари, а договор со изведувач сè уште нема. Австриската експертиза утврди дека три од четири сензори не работеле, а целосен сервис петнаесет години не бил направен. Државната проверка лани во август не нашла ништо. Градоначалникот вели дека жичницата била на работ на трагедија, но Градот сега бара фирма што ќе ја процени штетата, а одговорноста ја остава на истражните органи. Кој петнаесет години ги потпишувал хартиите, никој не кажа.

Правдата почнуваше од прва страница

На судењето за „Пулс“ вештаците утврдија дека објектот со години работел како дискотека со одобрение за лесна индустрија, а инспекторот можел и морал да го затвори. Првиот официјален записник за состојбата на дискотеката е напишан откако таа изгорела. Инспекторката побарала лиценца од сопственикот во 2023-та, не ја добила, и тоа само го запишала во извештај. Системот работел. Само не постапувал.

Потоа рокот направи свое. Првообвинетиот излезе од притвор поради истек на рокот, година и половина без правосилно осудено лице. „Нашите деца немаат рок, правдата не смее да истече“, порачаа од Здружението од Кочани. Анкетната комисија, изгласана едногласно пред девет месеци, сè уште не постои, а судењето за 13-те полицајци почна одново поради промена во советот – осумнаесет месеци подоцна судот повторно ја чита првата страница.

Ласкарци го доби истиот третман, седум и пол години по несреќата. Врховниот суд ја укина пресудата и го врати предметот на прв степен, со образложение дека причинската врска никогаш не била утврдена како што треба. Во меѓувреме луѓе седат во затвор врз основа на пресуди што повеќе не постојат, бидејќи писменото образложение сè уште не е напишано. Семејствата на загинатите ќе слушаат сè од почеток.

Притворот стигна за неколку дена – кога заканата беше кон премиерот

За заканата кон премиерот имаше пријава, обвинение и притвор за неколку дена, а МВР реагираше по допрен глас, без премиерот воопшто да пријави. Истиот механизам постои за секој граѓанин. За мажот што влегол во ординација во Карпош и на гинеколог му го скршил вториот вратен пршлен, обвинителството бара само мерки на претпазливост. Полициските билтени за семејно насилство завршуваат секој ден со истата реченица за соодветен поднесок, а во два случаи судската забрана веќе била прекршена.

За Љупчо, по еден месец без трага, семејството прашува зошто не е ниту на списокот на МВР. „Сами бараме, сами собираме информации“, пишува внукот. Системот „Безбеден град“ за ден и пол изброи 151 прекршок, а семејството прашува дали некој ги прегледал снимките. Во Чаир, еден од оние што пукале на сто метри од полициската станица веќе издржувал затворска казна. За двајцата граѓани од Тајван, меѓу пријавата за исчезнување и пронаоѓањето на телата поминаа тринаесет часа – и ги пронашла самата ќерка. А трагата до групата со знаме на ИСИС, според МВР, стоела во списите на друг судски процес.

Новите проекти се постари од државата

„Градскиот воз“ од Зелениково тргна за 40 денари, на пруга што возела на прагови од 1959 година. Првиот ден премиерот се возеше во првиот вагон наутро, а навечер возот остана без напон пред Лисиче. Возењето трае 28 минути, но до станицата во Драчево се оди половина час пеш. Меѓу Куманово и Скопје пругата и цената постоеле – недостигаше само одлука. Булеварот низ Керамидница, што чека од 1965 година, конечно се пробива – но само до половина. Пругата кон Бугарија, проект од 1990 година, е на 40 отсто. А Чебрен е идеја од 1964 година, со 14 пропаднати тендери, која сега државата ќе ја гради сама – финансиската конструкција засега ја нема. На друга железничка пруга, авансот завршил како фактура за пилешки нозе.

Автобусите се ново поглавје на истиот роман. 150 електрични автобуси по два поништени тендери, без објаснување зошто паднале. Договорот со „Икарус“ од речиси 60 милиони евра беше објавен дури по месец дена прашања, со првите 30 автобуси до март 2027. Во меѓувреме патниците во градскиот превоз паднаа од 52 на 22 милиони годишно, а втор автобус на ЈСП се запали за две недели. Најголемите најави на месецот дојдоа од Вашингтон: дата-центри, Чебрен, гасовод. Проверено на бројки, потпис има само за студија до пет милиони долари. Во Пехчево советниците на владејачката партија гласаа против дата-центарот на својата влада, а министерот призна дека немало проект, студија или податок колку струја ќе троши објектот.

Сè поскапува, освен она што го раѓа нивата

Килограм пиперка чини 26 денари да се произведе, а се откупува за 15 до 18, иако договорената цена за прва класа е 40. Во Обршани и Дебреште родот гние непродаден. Индустриското јаболко во Преспа падна на 4 денари за килограм, а се произведува за десет, со субвенции неисплатени две години.

Сè што се купува одеше во спротивна насока. ДДВ за горивата падна на 10 отсто, а бензините сепак поскапеа. Дизелот стигна 104,50 денари и стана поскап од двата бензина додека нафтата паѓаше, а маслото за греење од јануари поскапе 78,91 отсто. Кога намаленото ДДВ требаше да истече, од Владата се слушаше само „дискутираме, гледаме“. Становите поскапеа над 16 отсто за една година, иако Пописот изброи 307.187 ненаселени станови. Синдикалната кошница стигна 69.432 денари, а со кирија речиси 85.000. Премиерот вели дека инфлацијата е „50 отсто пониска“ од европската – бројките велат околу петтина.

Додека нивата губи, сопственоста се сели. Странските фирми се 4,7 отсто од компаниите, а создаваат 37 отсто од вредноста. „Тинекс“ преминува кај групација од Приштина, а Комисијата за конкуренција не виде проблем, бидејќи купувачот немал ниту денар промет во Македонија. По Охридска банка, „Шпаркасе“ тргна и по УНИ Банка.

Регионот си ги суди деведесеттите, а за нас – порака до Софија

Хаг му даде на Тачи 25 години затвор за 96 убиства, а Србија и Косово се незадоволни од истата пресуда. Собранието на Албанија веднаш усвои декларација дека пресудата е неправедна, а Брисел, кој го основа судот, молчеше. Во Белград правосилно осудениот за геноцидот во Сребреница Ратко Младиќ доби државни и воени почести, а Пленковиќ ја изнесе темата пред Генералното собрание на ОН. Вучиќ поднесе оставка како претседател и истата вечер застана на чело на изборна листа.

Македонија во сето ова се појави на маргините. Марта Кос наброја четири земји што добиваат временска рамка – нас нè немаше. Скопје побара ЕУ да седне на масата со Бугарија, а Софија одговори дека може, но обврските остануваат. Средбата со Рубио траеше педесет секунди во ходник, а истата недела Стејт департментот пренасочи 52 милиони долари воена помош од Македонија и уште три земји. Во Атина, американската амбасадорка наводно рекла дека САД тоа можат да ѝ го направат на која било земја. Грчкиот министер одговори дека владите ги бираат гласачите, не амбасадите.

Децата што останаа учат во систем што не ги гледа

Во 2016 година во прво одделение тргнаа 23.266 деца, годинава 14.952; 148 училишни објекти останаа без ученици. Во Битола две училишта работат за по едно дете, а 188 првачиња од списоците на МВР не се појавија. Во Куманово се родиле 1.300 деца, а во клупа седнаа 898. Министерката им порача на првачињата да бараат братче, а кога бројката промаши за 3.400 деца, за иселувањето имаше „впечаток“. Според ПИСА 2025, само 26 отсто од петнаесетгодишниците го достигнуваат минимумот по читање, а по природни науки ниту еден не стигна до највисоките нивоа. Министерката вели дека тоа се резултати од претходните реформи, а нејзините ќе се видат за десет години.

Оние што седнаа во клупа не се секогаш безбедни во неа. Повозрасни деца нападнале, соблекле и снимале прваче во училишна соблекувална, а прашањето каде бил надзорот сè уште нема одговор. На Бит Пазар 14-годишник беше нападнат со остар предмет во училишниот тоалет, а случајот во полиција го пријавила мајка му, четири часа подоцна. По тепачките во Волково и Чаир полицијата вети мерки, а образовниот систем молчеше.

Алармот го кренаа риболовците, не институциите

Во Маврово странци пукаат во строго заштитени дивокози за 3.000 до 6.000 евра по единка – легално, бидејќи паркот повеќе од 15 години чека закон за репрогласување. Снимката од ловот стоеше осум месеци на интернет пред некој да праша кој ја издал дозволата. Најголемиот национален парк се управува со граници од 1952 и зонирање од 1988, а Министерството нуди „јавна расправа“. Во Охридското Езеро се извадени четири километри забранети мрежи и 117 килограми мртва белвица, без сторител. Во горниот тек на Треска рибата пливаше мртва, а алармот го кренаа риболовците.

Летото завршуваше, огнот не. Пожарот на Пелистер, гаснет 72 часа со армиски хеликоптери и доброволци, според паркот најверојатно бил подметнат. Од 1.696 пожари во летните три месеци, 1.627 гореле на трева, стрништа и депонии. Наш хеликоптер за првпат гаснеше надвор од државата, кај Грачани во Косово, а за еден пожар кај „Јасен“ беа кренати сите три противпожарни авиони што ги има државата. Директорот на ДЗС го кажа мотивот наглас: огнот се појавува таму каде шумата веќе била исечена. Во Шуто Оризари дојдоа со тротинети, ги потпалија дуќаните за педесет секунди и си заминаа, а доказот дојде од социјалните мрежи. На крајот на септември ЦУК сè уште бројше пожари – овојпат најчесто на ѓубре.

Есента ја отворија Вардар, велосипедистите за Тоше и долгата листа концерти

Вардар го одигра првиот домашен меч во Лигата на шампионите по пет години и го загуби 32:33 од Нант, но навивач измери 100 децибели во „Јане Сандански“, а клубот наместо соопштение објави стихови од Ацо Шопов. Ракометарките ја прегазија Србија на дебито на новиот селектор. Шестмина велосипедисти по деветти пат возеа 930 километри од Нова Градишка до Крушево, до Тоше, а Светлана Мојсов, научничката зад лековите за дијабетес и дебелина, доби орден и дома.

Календарот се полни до декември: SEMPRE го направи The Smiley Calls, првиот домашен open-air фестивал, пред „Борис Трајковски“, Стефан Николовски оди во Т арена, најголемата сала во која стапнал македонски стенд-ап комичар, а Лепа Брена се враќа во Скопје по осум години. Штипската пастрмајлија остана 250 денари и покрај поскапувањата. А кој се враќаше од Грција, на Богородица чекаше и по четири часа, додека обиколницата кај Солун ноќе беше затворена токму во правецот кон дома.

Септември не изнесе ниту една тајна. Огласот, ревизијата, записникот, експертизата на жичницата – документите постоеја, со печат и потпис. Она што фалеше е некој што ќе застане зад својот потпис.