Мај 1945. Трет Рајх паѓа. Илјадници војници, цивили и политички противници – претежно Хрвати, но и Срби, Словенци, Македонци – бегаат кон Австрија, барајќи да им се предадат на британските сили. Британците ги предаваат на југословенските партизани. Тоа што следело е едно од најголемите масовни убиства во европската историја после Втората светска војна. И за тоа 45 години после крајот на војната не смееше да се зборува.

Историчарите проценуваат меѓу 45.000 и 70.000 загинати. Прецизниот број ќе остане непознат, бидејќи документацијата е нецелосна и многу гробни места сè уште се неоткриени. Дури и тоа што се знае е страшно: Тезно во Марибор – над 15.000 жртви. Кочевски Рог – до 12.000. Целе – над 4.000. Худа Јама – 1.400. Мацел – 1.100. Тоа се само најголемите познати локации.

Една техничка точка која мора да се знае: масовните убиства не се случиле во самиот Блајбург. Тоа било точка на предавање. Убиствата дошле подоцна, низ принудна репатријација низ Југославија. Луѓето биле теркани во колони, многумина пешки, без храна, без вода. Кој ќе паднеше – беше убиен или оставен да умре. Кој ќе стигнеше – честопати беше убиен на ниту едно конкретно место, туку низ серија импровизирани истребувачки операции.

За социјалистичка Југославија, темата Блајбург беше едноставна: не постои. Тоа што се случи во мај 1945 беше “ослободување”, и таа реченица не дозволуваше додавки. Ако некој се обидеше да зборува за загубите на другата страна, се сметаше за политички непријател. Тоа со децении создаваше дупка во колективната меморија – дупка која по 1991 година се отвори со сите потиснати траума и сите делумни вистини.

Балканот ова го разбира – можеби подобро од било кого. Секоја држава во овој дел од светот има свој Блајбург. Истеранитe Срби од Хрватска во 1995. Бошњаците во Сребреница 1995. Косоварите во 1999. Сите тие настани имаат сè различни одговорности и контексти, ама структурната грешка е иста – кога моќта се концентрира во една страна, истата страна одлучува што е историја и што е заборав.

Денеска во Хрватска секоја година се одржува комеморација во Блајбург. Во Србија се одржуваат комеморации за други жртви. Во Босна за други. Во Македонија речиси за никои – но имаме свои списоци кои чекаат да бидат отворени. Колаборационистите од 1944 година. Жртвите на политичките судски процеси во 1948-1949. Затворениците од Идризово и Голи Оток. Сè уште се прашуваме дали смееме да зборуваме отворено – и тоа е најголем доказ дека Југославија сè уште живее во нашите глави, дури и кога физички ја нема веќе 35 години.

Бројката 45.000-70.000 е важна не како споредба – сите смрти имаат еднаква тежина – туку како подсетник за тоа што се случува кога една држава одлучува дека може еднаследно да ги бира своите жртви и своите ослободувачи. Без процес. Без документ. Без името. Сепак, после толку години, ние сè уште се обидуваме да им дадеме имиња. И тоа е работата која ниту една држава не може да ја заврши – таа е на луѓето кои сакаат вистината повеќе од моќта.