Владата го усвои Предлог-законот за изменување и дополнување на Законот за јавните набавки. Меѓу решенијата има едно што директно ја погодува најстарата болка на македонскиот тендер: институциите повеќе нема автоматски да ја бираат најниската цена.

Се воведува задолжителна примена на критериумот „најдобар сооднос помеѓу цена и квалитет“ при изборот на најповолна понуда. Тоа значи дека при оценувањето мора да влезат вредноста, квалитетот и долгорочната оправданост на понудата – не само бројката на дното на пресметката.

Зошто ова воопшто беше проблем

Правилото „најниска цена победува“ звучи како заштита од корупција. Во пракса тоа е механизам што произведува две работи: понуди што се спуштаат под реалната цена за да го добијат тендерот, и потоа анекси, продолжени рокови и доградби со кои цената се враќа на своето. Резултатот е објект, софтвер или услуга што чини повеќе отколку што чинела најскапата почетна понуда – само распоредено во повеќе документи.

Кој сака да види како тоа изгледа во бројки, доволно е да провери колку македонски инфраструктурни проекти завршиле на почетната договорена сума.

Останатите измени

Се предвидува унапредување на Електронскиот пазар на набавки од мала вредност, со цел поголема употреба и поголема конкуренција меѓу економските оператори – мерка предвидена за 2026 година. Критериумот цена-квалитет е активност од Реформската агенда за 2027.

Се проширува и надлежноста на Бирото за јавни набавки во делот на дигитални алатки за следење на постапките, препознавање ризици и спречување можни злоупотреби и коруптивни практики. Се создава правна основа за веб-сервиси и автоматска размена на податоци меѓу институциите.

Наместо досегашната периодична ресертификација со повторно полагање испит, се воведува систем на континуирано професионално усовршување за службениците за јавни набавки.

Каде е разликата меѓу закон и промена

Сите овие мерки произлегуваат од Реформската агенда и Планот за раст на ЕУ за Западен Балкан, што значи дека се обврска, а не иницијатива. Тоа не ги прави лоши – ги прави проверливи, бидејќи ЕУ ги следи роковите.

Но има точка на која законот запира. Дигиталната алатка што „препознава ризици“ произведува извештај; извештајот оди кај некој што одлучува дали ќе постапи по него. Државната комисија за спречување на корупцијата веќе има отворени предмети што стојат отворени додека договорите продолжуваат да се склучуваат. Ниту еден нов веб-сервис не го решава тоа.

„Најдобар сооднос помеѓу цена и квалитет“ исто така е критериум што некој го оценува. Кој го оценува квалитетот, по кои мерила, и што се случува кога оцената е спорна – тоа се прашањата на кои ќе се види дали законот работи. Дотогаш имаме подобар текст. Дали имаме подобри набавки ќе се знае кога првиот тендер ќе биде поништен затоа што најевтиниот бил најлошиот.