Алта банка падна пет дена по изборите во Србија: Вицегувернерите бараат обвинител да влезе во сопствената Народна банка

Во 02:34 часот во ноќта меѓу петокот и саботата, Народната банка на Србија објави дека ѝ ја одзема дозволата за работа на Алта банка. Извршниот одбор заседавал вонредно претходната вечер, пет дена откако на изборите на 25 октомври падна власта на Александар Вучиќ. Официјалното образложение: финансиската состојба значително се влошила, а интересите на штедачите се загрозени. Само неколку дена порано централната банка велеше дека не наоѓа неправилности во финансиските текови во банкарскиот сектор. Толку траеше мирот.

За штедачите правилото е едноставно. Депозитите до 50.000 евра се осигурени и исплатата треба да почне за седум работни дена, а банката ја презема Агенцијата за осигурување на депозити како стечаен управник. Над таа граница почнува чекањето, а стечаите во Србија не се познати по брзина. Кредитите мора да се враќаат и понатаму. Електропривредата на Србија, чија сметка беше во Алта, веднаш побрза да им каже на граѓаните во Белград дека платените сметки за струја нема да ги плаќаат двапати.

Бројките што летаат

Медиумите блиски до поразената власт веднаш извадија две големи бројки: дека Алта е првата или втората најголема банка во Србија и дека над 10.000 луѓе остануваат без работа, се разбира, по вина на новите. Податоците на Народната банка на Србија кажуваат друго. Алта е деветта по големина, со 1,84 милијарди евра актива и 2,9 отсто од пазарот, а самата банка во 2025 имала 562 вработени.

Вистинскиот страв е на друго место. Синдикатот „Слога“ предупредува на над 8.000 вработени во трговските синџири „Идеа“, „Рода“ и „Меркатор“, кои се во сопственост на Давор Мацура, и бара итно да се утврди што е со парите за нивните плати. Синџирите формално не се во стечај. Но кога ќе падне банката на сопственикот, никој не може да им гарантира на продавачките дека платата ќе легне на време.

Од менувачница до регионална империја

Мацура почна во 2008 со менувачница. Во 2019 за околу пет милиони евра го купи државниот удел од 28,51 отсто во некогашната ЈУБМЕС банка, од која подоцна никна Алта. Потоа дојдоа имотот на поранешната фабрика за трактори ИМТ, за кој даде 70 милиони евра, синџирите од хрватската „Фортенова“, плановите за кула во Нови Белград, банка и осигурување во Македонија и договорот за преземање на „Адико“ во Србија, Црна Гора и Босна и Херцеговина. Сега тој договор речиси сигурно паѓа во вода.

Електропривредата ја отвори сметката кај Алта без јавна набавка, а преку банката одеа и уплати за полицијата. Европската централна банка уште во август 2024 ги суспендира гласачките права на неговата „Алта Пеј“ во австрискиот „Адико“, поради сомнежи за непроѕирно потекло на капиталот и неприкажана контрола. Критичарите велат дека империјата растела врз близината со власта. Ова засега се тврдења и сомнежи, а не пресуди. Но кој во Белград гледаше како една менувачница за седум години станува една од најбрзорастечките банки и не праша ништо?

Вицегувернерите бараат обвинител

Најсилниот потег не дојде од опозицијата. Четворицата вицегувернери, Жељко Јовиќ, Ана Ивковиќ, Драгана Станиќ и Никола Драгашевиќ, јавно побараа обвинителството да ги утврди сите факти, вклучително и можна кривична одговорност во самата Народна банка. Тврдат дека за вистинската состојба дознале дури на вонредната седница и дека таа „драстично отстапувала“ од извештаите на банката. Посебно бараат да се утврди кога и на кое ниво на раководење постоеле сознанија за ризиците. Кога вицегувернери со своите потписи бараат обвинител за сопствената институција, на кого покажуваат? Гувернерка на таа институција уште од 2012 година е Јоргованка Табаковиќ, против која лидерот на Демократската партија Срѓан Миливојевиќ поднесе кривична пријава.

Обвинителството за организиран криминал уште на 27 октомври побарало податоци за сите трансакции на Алта во странство од 27 септември досега. Неофицијално се зборува за обиди по изборите да се изнесат десетици милиони евра. Тоа не е потврдено. Но прашањето на аналитичарот Иван Радак останува отворено: дали големи суми излегле од банката пред да се спушти ролетната?

А што е со Битола

Тука приказната престанува да биде српска. Алта лани стана мнозински сопственик на Стопанска банка Битола, со согласност на нашата Народна банка, и денес таа работи како Алта банка АД Битола. Банката соопшти дека е „ликвидна и продолжува со редовно и непречено работење“ и дека клиентите „можат слободно да располагаат со своите депозити“. Народната банка потврдува дека одлуката на Белград „сама по себе не значи автоматско одземање на дозволата“, дека домашната банка е самостојно правно лице и дека ги следи ризиците од сопственичката поврзаност. Депозитите на граѓаните се осигурени преку Фондот за осигурување на депозити. Сепак, пред експозитурите се забележани луѓе што подигаат пари.

СДСМ бара постапка против премиерот Христијан Мицкоски и гувернерот Трајко Славески, а Славески одговара дека самите трансфери меѓу држави не значат сомнителна активност. Тврдењата за пари префрлени во Македонија засега остануваат тврдења. Но Народната банка вели дека согласноста за преземањето ја дала врз основа на сеопфатна постапка и официјално достапни податоци. Што покажаа тие податоци за група на чија фирма Европската централна банка ѝ ги суспендира гласачките права уште во 2024? Српската централна банка до пред неколку дена не гледаше проблем. Затоа на штедачите во Битола им требаат бројки од Скопје, а не само апел да не веруваат на шпекулации.