Триесет и една година по „Олуја”, сцената се повторува речиси идентично. Собир во Мркоњиќ Град, говорници на бина, камери, и реченици кои не се обидуваат да објаснат војна – туку да ја преразделат вината одново, за уште еден изборен циклус.

Српскиот претседател Александар Вучиќ се извини. Не на жртвите од другата страна, туку на своите: „Им се извинувам на сите Срби во Краина што Србија беше слаба, што ве криеше, што не ви дозволи да слезете од патиштата.” Реченица која звучи како покајание, а функционира како политичка позиција – Србија тогаш не била доволно силна, значи денес мора да биде.

Милорад Додик отиде подалеку. „Срам да ги биде Хрватите. Имаа за цел да ја завршат работата на усташката НДХ”, изјави лидерот на Република Српска, обвинувајќи ја и Хрватска за агресија врз ентитетот, и САД за учество во геноцид и етничко чистење. Тоа не е историска анализа. Тоа е реторика која се пишува за домашна публика и се мери во гласови.

Кога црквата зборува погласно од дипломатијата

Српскиот патријарх Порфирије го нарече настанот „страшно прогонство без преседан во дваесеттиот век” – формулација која ја брише секоја друга масовна трагедија од истиот тој век на овие простори. Во истиот говор, сепак, повика верниците кон „мир и добрососедски односи”. Двете реченици не се сложуваат меѓу себе, а тоа е токму она што го прави овој вид говор употреблив: секој слушател зема што му треба.

Србија, во меѓувреме, тврди дека околу 2.000 Срби биле убиени или исчезнати, а над 220.000 раселени од Хрватска. Јавниот сервис РТС го посвети целиот ден на темата – програмата почна во 5:50 наутро и траеше до речиси 22 часот, со формулации како „прогон”, „погром”, „агресија” и „етничко чистење”. Ниту еден сегмент не се обиде да го смести настанот во контекст на војната што му претходеше.

Собирот што не се наполни

Има еден детал што вреди повеќе од сите говори. И покрај организираниот превоз и официјалниот повик, на собирот дојдоа релативно малку луѓе. Државата ја обезбеди бината, микрофонот, автобусите – но не и публиката. Кога институција мора да ти го плати патот за да дојдеш да тагуваш, прашањето не е дали болката е вистинска. Прашањето е за кого се одржува церемонијата.

Балканот ја знае оваа сцена напамет. Секоја годишнина си има свој ритуал, своја бројка и свој политичар кој ја држи микрофонската жица. Разликата меѓу вистинско сеќавање и политичка употреба на сеќавањето е тенка, но мери се едноставно: дали по говорот некој прашал што конкретно се прави за 600-те лица што сè уште се водат како исчезнати?

Тоа прашање, за жал, не беше на дневниот ред. Ниту оваа година.