Светот повеќе не купува само руда. Купува сигурност во синџирот на снабдување – и владите станаа директни учесници во таа трговија, а не само регулатори кои издаваат дозволи.

Тоа е промената која се одвива во моментов. Во САД, откако во февруари беше објавен проектот „Трезор“ – стратешка државна залиха на критични минерали поддржана со 12 милијарди долари – администрацијата соопшти дека има потпишано или одобрено околу 160 договори поврзани со минерали, во вредност од близу 40 милијарди долари од јануари 2025 година, според податоци на Fastmarkets.

Адвокатката Ребека Сејдл Инглсби го опишува новото правило вака: „Владата не дејствува само како заемодавател. Владите сè повеќе стануваат учесници во договорите во проектите. Владата повеќе не само што ги поддржува овие договори, Владата сега е на масата како странка.“

Каде стои Македонија

Земјава има два видливи проекта во оваа област. Едниот е бакарот во Иловица-Штука. Според инвеститорот, животниот век на рудникот би бил околу 23 години, со економски ефекти врз државата и врз Струмица, Босилово и Ново Село. Проектот подолг период се наоѓа во различни фази на развој.

Вториот се геолошките истражувања за антимон северно од Крива Паланка. Нивното финансирање е обезбедено од американското Министерство за енергетика, преку Стратешкиот дијалог меѓу двете земји.

Тоа е сè. Еден проект во развој и едно истражување.

Бројката што ја покажува разликата

Според проценки на домашни институции, рударскиот сектор во земјава создава над 250 милиони евра годишна производна вредност. Тоа не е мала бројка сама по себе.

Но во регионот изгледа поинаку. Србија од рударство заработува 3,5 милијарди евра годишно. Бугарија 2,2 милијарди. Грција, која почна да отвора нови капацитети, околу 1,2 милијарди. Албанија, главно преку хром, обезбедува околу 500 милиони евра.

Тоа значи дека соседот на север зема четиринаесет пати повеќе од истиот тип ресурс. И тоа во време кога Европската комисија најавува дека следниот седумгодишен буџет ќе финансира независност од странски сили, а Урсула фон дер Лајен отворено вели дека Унијата е зависна над 80 отсто од Кина за многу критични суровини и 90 отсто за некои ретки земји.

Бакар не се вади со изјава

Побарувачката за бакар расте затоа што без него нема електрификација, нема мрежа, нема батерии. Антимонот влезе во стратегиите за одбранбени системи и полупроводници.

Развојот на рударски проект не трае една мандатна година. Од геолошки истражувања, преку студии и документација, до инфраструктура и производство поминуваат години. Како што вели Сејдл Инглсби, ограничувањето веќе не е политичко: „Сега доаѓаме до проблемот со физиката, а не со политиката. Не можете да очекувате фабрика за магнети да започне со работа за единаесет месеци.“

Ако таа физика важи и таму каде има 40 милијарди долари на маса, тогаш кај нас времето е уште поскапо. Прашањето не е дали земјава има геолошки потенцијал – тоа е утврдено. Прашањето е колкав дел од него ќе се претвори во инвестиција додека светот сè уште дели договори, и кој ги носи тие одлуки додека се чека.