Додека Европа трескавично бара сигурни извори на бакар, а Полска најавува инвестиции од над 8,5 милијарди долари во критични минерали до 2030 година, во Македонија еден проект вреден околу 350 милиони евра со години стои замрзнат кај патоказот што покажува кон Иловица и Штука. Земјата седи на ресурс за кој цела Унија се бори – и не мрднува.

Бројките што ги нудат застапниците на проектот се примамливи. Иловица-Штука, според проценките, би можела да носи над 180 милиони евра годишен приход, да го зголеми бруто-домашниот производ за околу 3 отсто и извозот за околу 4 отсто, покрај нови работни места и приходи за државниот буџет и локалните општини. Тоа е приказна за раст на хартија. Но приказната на терен е поинаква – таму со децении се води борба меѓу ветувањата за работни места и стравот за животната средина.

Европа брза, ние стоиме

Контекстот е важен. Европската Унија идентификуваше 47 стратешки проекти за ископ на критични минерали во 13 земји-членки, со забрзани постапки за дозволи. Пораката од Брисел е јасна: без нови рударски инвестиции нема зелена и индустриска транзиција. Претседателот на Euromines, Мострјом, предупредува дека зависноста од увоз е стратешки ризик – „ако немате сопствено производство и ништо што да предложите во замена, тогаш сте целосно зависни од оние кои ви ги доставуваат тие материјали”.

Тој оди и подалеку, укажувајќи на трговската војна меѓу САД и Кина: Пекинг веќе воведува ограничувања за извоз на ретки земни елементи, не за да ги држи суровините, туку за да извезува финални производи – на пример електрични возила наместо метали. Тоа Кина ја прави директен конкурент на европската автомобилска и одбранбена индустрија. Со други зборови, бакарот денес не е само економско, туку и безбедносно прашање.

Загриженоста што не смее да се игнорира

Но приказната за Иловица не може да се раскаже само низ призмата на милиони и стратегија. Проектот со години наидува на силен отпор токму поради еколошки причини – жителите на регионот стравуваат за водата, земјата и здравјето. Токму затоа секој аргумент „за раст” мора да помине низ филтерот на реалните последици по луѓето што живеат таму. Од локалната иницијатива „И здравје и работа” пораката е дека одлуките мора да се темелат на законски процедури и стручни анализи, „а не на претпоставки, стравови или лични убедувања”.

И тука е вистинскиот тест. Бакарот навистина носи милијарди во Европа, а Македонија навистина има потенцијал што други земји го користат. Но потенцијалот сам по себе не е ниту благослов ниту проклетство – зависи како ќе се управува. Прашањето не е дали да се копа или не, туку дали институциите се способни да донесат одлука што истовремено ги штити и работните места и здравјето на луѓето. Досега, изгледа, најлесно им беше да не одлучат ништо.