Кога во февруари 2023 земјотресот ја погоди Турција, Грција прва испрати помош. Од тоа излезе вистинско затоплување – во декември истата година двете земји ја потпишаа Атинската декларација за пријателство и добрососедство. Три години подоцна, поводот за нова тензија е нешто што на хартија звучи како еколошка вест: морски паркови.

На 15 август Турција прогласи два морски парка. Едниот на североисток од Егејското Море, во водите меѓу грчките острови Лимнос и Самотраки. Другиот источно од Родос, опфаќајќи го грчкиот остров Кастелоризо. Грчкото Министерство за надворешни работи реагираше веднаш и прогласувањето го нарече противправно, наведувајќи дека таков потег во подрачја надвор од турските територијални води нема правно дејство.

Заштита на природата или мапа на моќ

Годину дена претходно и Грција најави два морски парка – на Јонските и на Кикладските острови. Разликата на која Атина инсистира е дека тие се внатре во нејзините територијални води. Турција тогаш порача дека во затворени или полузатворени мориња, каков што е Егејското, треба да се избегнуваат еднострани мерки. А сега истото го направи сама, без претходен договор.

Значи, двете земји во рок од една година прогласија по два морски парка во исто море, ниту еднаш не се договорија меѓусебно, и двете при тоа се повикуваат на заштита на природата. Медитеранот е еколошки чувствителен – за тоа нема спор. Но тешко е да не се забележи дека кога заштитата се прогласува еднострано и точно таму каде спорот е најжесток, таа станува алатка за исцртување граници со поприфатлив речник.

„Сина татковина“

Атина стравува дека прогласувањето е дел од турската ревизионистичка доктрина „Мави Ватан“ – на турски „Сина татковина“. Со таа доктрина Турција полага право на исклучивите економски зони на Грција и Кипар и го оспорува суверенитетот над бројни грчки острови. Досега таа беше претежно теоретско-стратешка работа. Сега, преку законски иницијативи во турскиот парламент, се обидува да добие и правна форма.

Грција, која е задоволна од постојната состојба во Егејот, се чувствува загрозена од воено значително подобро наоружаната Турција. Затоа интензивно вложува во борбени авиони, фрегати, подморници и системи за противвоздушна одбрана. Според податоците на Стокхолмскиот меѓународен институт за истражување на мирот (SIPRI), во периодот од 2021 до 2025 Грција беше 19-та во светот меѓу најголемите увозници на големи системи вооружување.

Ова е нешто што нè засега директно. Со Грција делиме граница, преку неа патуваме, во неа летуваме и преку нејзините пристаништа минува добар дел од стоката што влегува кај нас. Секое вооружување и секое затегнување во Егејот се случува на неколку стотици километри од нашата јужна граница, не на друг континент.

Сојузи што се градат против соседот

Секогаш кога Атина склучува нови или зацврстува постојни сојузи, турскиот фактор има улога. Во 2021 грчката влада, и покрај противењето на опозицијата, испрати ракетни системи „Патриот“ во Саудиска Арабија за заштита на рафинериите – во време кога Саудијците беа во политички судир со Анкара. При посетата на саудискиот престолонаследник, премиерот Мицотакис изречно зборуваше за дестабилизирачка и контрапродуктивна улога на Турција.

Оттогаш односите меѓу Анкара и Ријад се поправија. На 7 август годинава Турција заедно со Саудиска Арабија и Пакистан го потпиша Одбранбениот пакт од Мека. Балканот ја знае оваа сцена напамет: сојузот на кој сметаш денес утре седи на другата страна на масата.

Грција во меѓувреме воспостави стратешка соработка со Израел. И покрај критиките во самата Грција поради хуманитарната состојба во Појасот Газа, Мицотакис продолжува да негува блиски односи со Нетанјаху. Во грчкото Министерство за одбрана планираат одбранбен штит над Егејот по углед на израелската „Железна купола“. Проектот се вика „Ахилов штит“ и треба да биде целосно оперативен од 2029 година.

Засега Мицотакис се труди да задржи помирлив тон. Но во пролетта 2027 во Грција се одржуваат нови парламентарни избори. Колку повеќе тие се приближуваат, толку поголемо ќе биде искушението да се заостри реториката кон Турција.

И тоа е делот што најмалку се спомнува кога се зборува за геополитика. Ниту морските паркови, ниту доктрините, ниту фрегатите не се исцртуваат само на карта – тие се исцртуваат и во изборен календар. Прашањето е колку долго еден помирлив тон може да издржи против датум на избори.