Шеснаесет илјади тони бакар годишно и инвестиција од околу 350 милиони евра во првите две години од изградбата. Тоа се бројките со кои се брани рудникот Иловица-Штука. Од другата страна, еколошките организации ѝ дадоа на Владата рок до 29 септември да ги поништи концесиите, по десет години отпор.

Истата недела, двете страни ги изнесоа своите позиции. Резултатот е еден од најјасните спорови што ги имаме – и еден од најслабо расправаните.

Аргументот за

Иницијативата „И Здравје и Работа“ порачува дека рударските проекти од стратешко значење не смеат да бидат предмет на политички уцени и блокади од мали организирани групи. „Сметаме дека една мала група не смее да има право да ја блокира економската иднина на цела држава“, стои во нивното соопштение.

Контекстот што го користат не е измислен. Цената на бакарот е на историски високи нивоа, а Европа активно бара сигурни извори на критични минерали. Актот за критични суровини на Европската Унија постави цели до 2030 година: најмалку 10 отсто од годишните потреби да се обезбедуваат преку ископ на територијата на Унијата, 40 отсто преку преработка и 25 отсто преку рециклирање. Истовремено, ЕУ настојува од ниту една трета земја да не набавува повеќе од 65 отсто од годишната потрошувачка на одделна стратешка суровина.

Тоа значи дека бакарот во Струмичко не е само локално прашање – тој има цена на пазар што штотуку стана геополитички.

Аргументот против

Граѓанските организации велат дека рокот до 29 септември е утврден по меѓусебни консултации и дека тој ден, кога Владата редовно заседава, го сметаат за краен. Уште во јуни упатиле заедничко барање за поништување на концесиите. По десет години на барикадите, како што велат, повеќе не прифаќаат одложувања.

„Ако се отвори овој рудник, за нас тука мир нема да има. Сè ќе биде загадено, сè ќе биде проблематично, а и самиот инвеститор ќе треба да функционира во вонредни услови. Треба да се реши ситуацијата додека уште е време“, рече Ѓорѓи Танушев од „Здрава котлина“.

Доколку концесиите не бидат поништени до истекот на рокот, најавуваат дека ќе ги искористат, како што наведуваат, „загарантираните уставни права за самозаштита“.

Она за што никој не зборува

Меѓу двете соопштенија стои прашање што ниту едната страна не го поставува гласно: колкав дел од создадената вредност останува во земјата?

Тоа е клучната разлика меѓу држава што има ресурси и држава што има корист од нив. Ако рудата се копа овде, а преработката, производството и технолошката добивка се создаваат во други држави, домашната економија добива само мал дел од вкупната вредност – работни места на ископ и приход од концесија, додека профитот заминува со бродот.

Струмичката Котлина е дополнителна компликација што ретко влегува во пресметките. Тоа е една од најплодните земјоделски области во земјава, а таму земјата, водата и препознатливоста на локалната храна се економски ресурс исто колку и минералите под површината. Инвестиција може да има висок паричен износ, а евентуалното загадување да создаде долгорочна штета врз земјоделството, здравјето и довербата во локалните производи. Ниту една сериозна економска анализа не смее да ги пресмета само извозот, даноците и бројот на вработени.

Современото рударство може да користи побезбедни технологии од порано, но ниту една технологија не е без ризик. Одговорна држава не ветува нула опасност – таа воспоставува строги правила, финансиски гаранции, независна контрола и механизми за брзо обесштетување.

Прашањето не е рудник или не

Спорот вообичаено се води како избор меѓу две крајности. Тоа е погрешно поставено прашање. Вистинското гласи: какво рударство може да се дозволи, на кои локации, со која технологија, под чија контрола и за каква јавна корист.

А одговорите на тие прашања не смеат да доаѓаат само од инвеститорот. Потребни се независни експерти, достапни студии, јавни расправи и надзор во кој учествуваат и локалните заедници.

И тука лежи вистинскиот проблем. Најголемиот недостиг на Македонија во оваа приказна веројатно не е во неискористените наоѓалишта, туку во довербата во институциите што треба да одлучат. Кога граѓаните не веруваат дека еколошката студија ќе биде читана, дека мониторингот ќе биде вистински и дека дозволата нема да зависи од телефонски разговор – тогаш секој проект се сведува на барикада наспроти соопштение.

На 29 септември Владата ќе мора да каже нешто. Тоа што ќе го каже е помалку важно од тоа врз основа на што ќе го каже.