Сите го знаеме тоа утро. Ноќта била кратка, спиењето лошо, а некаде околу пладне раката сама посегнува по нешто слатко или масно – чоколадо, кроасан, чипс. Потоа доаѓа чувството на вина: „немам доволно волја”. Науката вели дека вината е погрешно адресирана. Проблемот не е во карактерот, туку во хормоните и во еден мозок што не спиел доволно.

Психологот Естер Боада, специјалистка за нарушувања во исхраната, го објаснува механизмот едноставно. Кога телото не спие доволно, тоа го чита тоа како нерамнотежа и реагира со хормонски пресврт: паѓа лептинот, хормонот што сигнализира ситост, а расте грелинот, хормонот на гладот. Резултатот е тело што бара повеќе храна, и тоа токму онаа најкалоричната – богата со шеќер и маснотии. Боада се повикува на истражувањата на Карин Шпигел, кои токму овој ефект го покажале уште пред години.

Но приказната не завршува со хормоните. Недоспаниот мозок губи дел од способноста да ги регулира емоциите и да ги контролира импулсите. Концентрацијата, меморијата и самоконтролата опаѓаат, а раздразливоста и нетолеранцијата на стрес растат. Во исто време, центрите за награда во мозокот се палат посилно кога ќе здогледаат висококалорична храна, додека зоните за самоконтрола работат послабо. Со други зборови – желбата станува погласна, а сопирачката послаба.

Тука влегува и работата на неврологот Метју Вокер, кој спиењето го нарекува „еден од големите регулатори” на рамнотежата меѓу биолошките потреби и свесните одлуки. Кога тој регулатор недостасува, одлуките за храна повеќе не се носат со разум, туку со уморен мозок што бара брза енергија. И тоа не е слабост – тоа е биологија.

Што да се прави? Боада предлага нешто што звучи речиси неромантично: наместо диети и самокритика, приоритет да биде одморот. Не прескокнувајте оброци, подгответе однапред здрави и заситувачки опции, и престанете да се обвинувате за нешто што е физиологија, а не морална слабост. Понекогаш најдоброто нешто што можеме да го направиме за исхраната не се случува во кујната или во теретаната – туку во кревет, со неколку часа сон повеќе.