Дваесет и шест проценти. Толку македонски петнаесетгодишници го достигнуваат ниво 2 по читање – минималното ниво што ПИСА го дефинира како функционална писменост. Просекот во земјите на ОЕЦД е 69 отсто.

По математика бројката е 32 отсто наспроти 65 во ОЕЦД. По природни науки 36 отсто наспроти 74. Со други зборови: три од четири петнаесетгодишници во Македонија не можат сигурно да ја препознаат главната идеја во текст со умерена должина.

Ниво 2 не е висока летвичка. Ученик на тоа ниво треба да пронајде информација според дадени критериуми и, кога има јасни насоки, да размисли за целта на текстот. По природни науки треба да препознае точно објаснување за позната појава. Тоа е основа за да се прочита договор, упатство за лек, изборна програма или сметка за струја. Не е академска дисциплина – тоа е услов за самостоен живот.

На врвот нема никого

Уште позагрижувачки од дното е она што се случува на врвот. Во Македонија нема ученици кои достигнале ниво 5 или 6 по природни науки – просекот во ОЕЦД е 7 отсто. По читање, исто: нула, наспроти 6 отсто во ОЕЦД. По математика само 1 отсто од учениците стигнуваат до тие нивоа, наспроти 8 отсто просек.

Ниво 5 и 6 се учениците што разбираат долги текстови, се справуваат со апстрактни концепти и разликуваат факт од мислење кога тоа не е директно напишано. Тоа се идните инженери, лекари, истражувачи, правници. Земја која во едно тестирање произведе нула такви петнаесетгодишници по природни науки не решава образовен проблем – решава прашање дали ќе има кој да води што било за дваесет години.

Јазот меѓу најдобрите и најслабите ученици дополнително се зголеми меѓу 2022 и 2025 година во сите три подрачја.

Одговорот на министерката

Министерката за образование и наука Весна Јаневска ги оцени резултатите како „многу лоши“, а потоа веднаш ја стави оградата: „Ова се резултати од реформите што се претходно направени. Ние на власт дојдовме во 2024 година, само шест месеци потоа во 2025 се направени овие тестирања.“

Тоа е фактички точно. Ученик кој во 2025 година има петнаесет години поминал девет години во систем што никој од сегашната власт не го дизајнирал. Но истата логика има и друга страна, која министерката самата ја кажа: резултатите од сегашната реформа ќе се видат за девет-десет години. Значи секој министер наследува туѓ резултат и остава свој на некој друг. Ако сите се во право во таа сметка, тогаш никој никогаш не одговара – а системот е ист веќе две децении.

Јаневска потсети дека најдобри резултати земјата имала во 2018 година, што според наставниците и анализата се должи на реформата „Кембриџ“. Тоа е реформа што подоцна беше напуштена. Образецот на македонското образование не е недостиг на реформи – туку тоа што секоја наредна власт ја укинува претходната пред таа да покаже резултат.

Телефоните, отсуствата и вештачката интелигенција

Триесет и пет отсто од учениците изјавиле дека прескокнале најмалку еден цел ден на училиште во двете недели пред тестирањето – наспроти 22 отсто просек во ОЕЦД. Дури 41 отсто прескокнале најмалку еден час, а 57 отсто доцнеле. Во 2022 година тие удели биле 28, 37 и 50 отсто. Значи и отсуствувањето расте.

Учениците во просек поминуваат 1,5 час дневно на дигитални уреди за учење во училиште – и уште 1,4 час на уреди за работи што немаат врска со наставата. Оние што пријавиле дека дигиталното одвлекување им ја нарушува наставата имаат во просек 22 поени понизок резултат по природни науки.

Министерката, пак, тврди дека „во огромен број училишта во Македонија телефоните не се употребуваат во текот на целиот ден“ и дека децата ги оставаат во кутии. Учениците во истражувањето велат нешто друго – една третина од нив пријавиле дека на соучениците редовно им се одвлекува вниманието од телефони на повеќето или сите часови по природни науки. Две спротивставени слики за иста училница, а само едната е измерена.

Четириесет и четири отсто од македонските ученици користат вештачка интелигенција за помош при учење најмалку еднаш неделно – речиси идентично со просекот на ОЕЦД од 46 отсто. Тука сме на светско ниво. Проблемот е што кај нас алатката за резимирање текстови стигна до ученик кој нема ниво 2 по читање.

А во истата недела

Истиот ден кога министерката ги коментираше резултатите од ПИСА, таа соопшти дека МОН го повлекува изборниот предмет Сеопфатно сексуално образование за средношколци, за да се направи „длабока ревизија по барање на јавноста“. Предметот бил изборен, содржел теми како семејство, заштита од сексуално преносливи болести, заштита од несакана бременост и рамноправност меѓу половите.

Има и позитивен податок што вреди да се каже: 80 отсто од учениците велат дека наставникот покажува интерес за нивното учење, 77 отсто дека продолжува со предавањето додека не разберат. Наставниците, значи, работат. Прашањето кое остана без одговор денес е зошто тоа не се гледа во ниту еден од трите резултати.