Досега Иран одговараше таму каде што му доаѓаше најблиску – американски бази во Ирак, во Јордан, во Заливот. Сега, според извори блиски до властите во Техеран, во сметката влегуваат и цели на европско тло. Меѓу нив се спомнуваат Бугарија и Кипар.

Тоа не е далечна вест за некој друг. Бугарија ни е сосед.

Причината е конкретна и се знае датумот. Минатиот месец парламентот во Софија одобри привремено распоредување на американски авиони-цистерни во воената база Безмер – до осум машини КЦ-135 и најмногу 250 американски војници, од 24 јули до 1 октомври. Техеран уште тогаш ѝ порача на Бугарија дека користењето на нејзината територија за американски воени операции може да се протолкува како соучество во нападите. Софија одговори дека од нејзина територија нема да се користи офанзивно вооружување и дека земјата не станува учесник во војната.

Кога одбраната на едните станува ризик за другите

Логиката на Софија е разбирлива – тоа се авиони за полнење гориво, не бомбардери. Но во војна логиките на двете страни ретко се совпаѓаат. За Техеран, авионот што им полни гориво на бомбардерите е дел од синџирот што ги носи бомбите. Формалната разлика меѓу „офанзивно” и „поддршка” ја прават правниците, не оние што ги одбираат целите.

Еден од изворите го кажува тоа без околишење: „Ако САД одат предалеку, Иран ќе се брани по секоја цена, ќе излезе надвор од регионот и ќе нападне и Европа.”

Меѓу можните мети се спомнува и Кипар, каде Британија ја има базата Акротири. Таа веќе беше погодена во почетокот на март, кога дрон од иранско производство удри во пистата и предизвика помала штета. Кипарските власти тогаш проценија дека најверојатно бил лансиран од Либан, од подрачје под влијание на Хезболах, а не директно од Иран.

Колку е реална заканата

Овде вреди да се биде трезвен. Сидарт Каушал, истражувач на лондонскиот Кралски институт на обединетите служби, ја оцени иранската закана за Европа како „реална, но ограничена”. Според неговата проценка, Иран би можел да употреби балистички ракети со среден дострел, вклучувајќи ги оние од фамилијата Шахаб, но нивната способност да нанесат сериозна штета на поголеми оддалечености би била ограничена.

Значи – не сценарио од филм. Но ниту нула. А кога станува збор за ракети со среден дострел кои летаат кон југоисточна Европа, разликата меѓу „ограничена способност” и „никаква способност” е разликата што ја носи целиот регион.

Кој одлучува во Техеран

Врховниот водач на Иран, ајатолахот Моџтаба Хамнеи, го постави Мохсен Резаи, поранешен командант на Иранската револуционерна гарда, за секретар на Врховниот совет за национална безбедност. Резаи ѝ командуваше на Гардата од 1981 до 1997 година, вклучувајќи го најголемиот дел од војната меѓу Иран и Ирак, и важи за претставник на тврдото крило.

Порака е тоа, и е испратена намерно. Еден извор ја сумира вака: „Иран праќа јасна порака – ако САД не постигнат договор со Галибаф, ќе мора да имаат работа со Резаи.”

Преговорите за повторно отворање на Хормузскиот теснец практично застанаа. Трамп во вторник дополнително ги пресече шпекулациите со пораката дека со Иран „нема разговори ниту преговори кои се во тек или закажани”. Претходно се закани дека САД ќе уништат ирански мост или електрана секој пат кога Иран ќе нападне брод во теснецот.

Кога двете страни го затвораат телефонот и почнуваат да се закануваат со инфраструктура, обично не следи смирување.

Што значи ова за нас

Балканот ја знае оваа сцена напамет – туѓа војна, туѓи одлуки, а картата на која се црта е нашата. Никој од Техеран не праша што мисли Софија кога ја пишуваше листата, и никој од Вашингтон не праша што мисли регионот кога ги праќаше цистерните.

Ова засега се проценки на извори, а не објавен план – и вреди тоа да се повтори. Но кога една држава на 300 километри од нас се наоѓа на нечија листа, прашањето не е дали ќе се случи, туку дали некој воопшто ја прави сметката за тоа што би значело.