Фолклорниот фестивал „Преспа 2026“ во Пустец требаше да биде она што и пишуваше во името – настан посветен на македонската култура, јазик и традиција во Мала Преспа. Наместо тоа, една неодсвирена химна го претвори во регионална политичка тема, а албанскиот премиер Еди Рама ја искористи за да одржи предавање на цел Балкан.

Фактите се едноставни. На фестивалот, на кој присуствуваше и премиерот Христијан Мицкоски, беше интонирана македонската, но не и албанската химна. Министерството за Европа и надворешни работи на Албанија го оцени тоа како сериозен пропуст во однос на националните симболи и институционалниот протокол.

Градоначалникот бара да се свири химната – и потоа се извинува

Тука приказната станува интересна. Градоначалникот на Пустец, Пали Колефски, соопшти дека Општината воопшто не била организатор, туку поканета, а дека организатор било здружението „ВМРО-ДПМНЕ Албанија“. Тој наведе дека уште пред почетокот побарал да биде интонирана и албанската химна.

Истото го потврди и Рама: „Градоначалникот на Пустец, Пали Колефски, однапред побара да се свири албанската химна. Тој беше игнориран, а потоа се извини за грешка што не беше негова.“

Значи човекот што го побарал вистинското нешто на крајот е тој што се извинува. А оние што го игнорирале – никаде во приказната.

Од протокол до „циркуски трупи“

Ако Рама застанеше тука, ова ќе останеше она што и е: организациски пропуст на настан кој добил институционална тежина поради присуството на висок функционер. Но тој отиде подалеку.

„Ова повремено пристигнување на нашата територија на циркуски трупи на балканскиот национал-фолклоризам, понекогаш од една земја, а понекогаш и од друга, не само што не нè загрижува за себе, за суверенитетот на Албанија“, напиша Рама, додавајќи дека европска Албанија веќе ја поминала својата адолесценција како демократска држава.

Формулацијата е внимателно избрана и затоа вреди да се распакува. Прво, „циркуски трупи“ – за фолклорен фестивал на малцинство. Второ, оградата „понекогаш од една земја, а понекогаш и од друга“, која му дозволува да остави впечаток на непристрасност додека реагира на конкретен настан со конкретен премиер. Трето, „адолесценција“ – зборот со кој соседот се смести себеси на едно скалило погоре.

Што останува под реториката

Рама вели дека за Албанија малцинствата не се статистика, туку национално богатство, и дека Пустец добил посебен статус како посебна општина токму затоа. Тоа е точно и вреди да се каже.

Но сето тоа не го менува основното: македонската заедница во Мала Преспа има право јавно да ја слави својата култура и својот идентитет, а тоа право не станува поспорно затоа што некој заборавил да пушти снимка. Двете работи можат да стојат заедно – химната на земјата домаќин се свири, фестивалот на заедницата се одржува – и никој не губи ништо.

Проблемот почнува во моментот кога некој ќе се обиде да ги претвори во спротивставени избори. Тоа не го направи Колефски, ниту организаторите со својот пропуст. Тоа го направи речникот што дојде потоа.